Wartość

Określenie wartości

Przedmiot wszelki o tyle używanym bywa w gospodarstwie, o ile jest on dla człowieka z tego lub innego względu użytecznym, czyli o ile przedstawia dlań wartość użytkową. Ja używam kałamarza, rolnikowi potrzeba pługa, wszyscy potrzebujemy światła słonecznego, wody, powietrza – wszystko to użytecznym jest dla nas, ma więc swą wartość użytkową. Prócz tego przedmiot każdy bywa wart dla nas mniej lub więcej z tego względu, iż możemy zań otrzymać przy wymianie pewną ilość innych produktów. Otóż ta, przy wymianie osiągana wartość przedmiotu zwie się jego wartością wymienną, bądź wprost wartością. Wreszcie ta ilość pieniędzy, którą za przedmiot otrzymujemy, nazywa się jego ceną. Jeżeli np. przy wymianie otrzymujemy za stół 20 łokci płótna, to te 20 łokci płótna będą wartością stołu i stół będzie wartością 20 łokci płótna. Jeżeli za stół otrzymamy 6 rubli, to cena jego równa się 6 rublom. Jeżeli za łokieć płótna płacą 30 kop., to cena 20 łokci równa się 6 rublom. Jeżeli stół i 20 łokci płótna, jak np. w danym wypadku, równoważą się przy wymianie, to mówimy, że wartość ich jest jednakową, że są one równo warte.

Wzajemny stosunek wartości użytkowej i wymiennej

Czy może mieć wartość wymienną rzecz jakaś, która nikomu na nic się nie zda (tj. nie posiada wartości użytkowej)? Oczywista, ze nie może. Po cóż miałbym kupować rzecz jakąś, dawać za nią pieniądze lub inne produkty, skoro nie jest mi ona wcale potrzebną. Błędem byłoby jednak mniemać, iż rzeczy droższe są więcej użyteczne i na odwrót. Ponieważ z każdej rzeczy ma się pewien właściwy użytek, każda rzecz czyni zadość pewnej potrzebie specjalnej, przedmioty więc, czyniące zadość różnym potrzebom, nie mogą być wcale ze sobą co do swej użyteczności porównywane. Śmiesznym byłoby zastanawiać się nad tym, co jest mniej, a co więcej użytecznym: buty czy cukier, kapelusz czy szklanka wody sodowej, węgiel kamienny czy sól, korzec kartofli czy zegarek kieszonkowy. Widzimy z tych przykładów, iż każda rzecz musi być pod tym lub innym względem człowiekowi użyteczną. Różnice jednak wartości różnych przedmiotów już z tego względu zależeć nie mogą od ich mniejszej lub większej użyteczności, że dla tylu różnorodnych użytków niepodobna wspólnej miary odnaleźć.

Miara wartości

Ale czyż każda rzecz, mająca wartość użytkową, ma i wymienną? Czyż za każdy przedmiot pożyteczny można otrzymać w zamian cokolwiek bądź innego? Rozejrzyjcie się dokoła, a przekonacie, się że tak nie jest. Co może być pożyteczniejszego ponad wodę, powietrze, światło słoneczne? Wszak człowiek, pozbawiony tego wszystkiego, nie mógłby żyć. Czy jednak opłacamy korzystanie z wody, powietrza, światła słonecznego? Nie. Dlaczego? Oto właśnie zbliżyliśmy się do pytania, skąd wynika wartość wymienna i jak ją określić?

Użytecznością przedmiotu określić jej niepodobna. Powietrze i woda są pożyteczne, wymiennej jednak wartości nie posiadają. Chleb zawsze jednakowo niezbędny jest dla ludzi. Nigdy nie zdarzało się, aby chleb był mniej potrzebny dla człowieka, niż obecnie. Z tym wszystkim cena jego stale się podnosi. Żelazo staje się dla ludzi coraz bardziej potrzebnym, gdyż coraz więcej buduje się maszyn i narzędzi, których dawnymi czasy nie potrzebowano. A jednak żelazo nie drożeje, lecz tanieje. Z jakiego powodu? Zwróćmy uwagę na okoliczność następującą: za wodę zwykle ludzie nic nie płacą, w mieście jednak woziwoda otrzymuje pewną ilość pieniędzy za każde wiadro wody. Za co pobiera on pieniądze? Ma się rozumieć, nie za samą wodę, ale za pracę czerpania, przewózki i rozlewania wody w wiadra. Przypuśćmy, że muszę zanurzyć się na dno morza w dzwonie podwodnym. Naturalnie, powinienem w takim razie zapłacić za powietrze, którym oddychałem pod dzwonem, tj. za pracę wtłaczania powietrza. Dlaczego drożeje zboże? Dlatego, że się wyjaławiają grunta i uprawiać je, wytwarzać zboże coraz jest trudniej. Dlaczego tanieje żelazo? Dlatego, że coraz więcej odkrywają kopalni rudy żelaznej i wynajdują lżejsze sposoby przetapiania rudy na żelazo. Coraz więc mniej pracy zużywa się na jego wydobywanie i przerabianie. Skąd więc wynika wartość przedmiotów i na czym się opiera? Oczywista, że opiera się tylko na pracy, zużytej przy wytwarzaniu przedmiotu. Im więcej pracy, tym wartość przedmiotu wyższa; im mniej – tym wartość niższa.

Tak więc 1) wartość wymienną posiada to tylko, co posiada wartość użytkową; 2) nie wszystko to co posiada wartość użytkową, posiada i wymienną. 3) przedmiot, mający wartość użytkową, nabywa wartości wymiennej wtedy tylko, gdy na wytwarzanie jego zużywa się praca. Im więcej wymaga on pracy, tym wartość jego większa – i na odwrót.